Menu

16 mei 2018

Blog: onderwijshuisvesting geen sexy politiek onderwerp?

Door een aantal tekortkomingen in het huidige huisvestingsstelsel wordt publiek geld op dit moment inefficiënt ingezet voor onderwijshuisvesting. De PO-Raad, VO-raad en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) hebben daarom de handen ineengeslagen en hebben een gezamenlijk plan gepresenteerd waarmee ze deze knelpunten willen wegwerken.

Op dit moment zijn gemeenten verantwoordelijk voor de nieuwbouw van schoolgebouwen en scholen voor het onderhoud. Over renovatie zijn echter geen wettelijke afspraken gemaakt. Daarnaast ontbreken er regels die bepalen wie verantwoordelijk is voor vervangende nieuwbouw en verbiedt de wet schoolbesturen om onderwijsgeld te investeren in de nieuwbouw van scholen. Het gevolg hiervan is dat het huidige tempo waarmee scholen in Nederland worden aangepast of vervangen te laag is, zo constateerde Algemene Rekenkamer al in 2016. Aansluitend is er een sterke behoefte om via de ontwikkeling van duurzame Integrale Huisvestingsplannen (IHP’s) te komen tot een goed onderbouwde planmatige aanpak van de grote vervangingsvraag voor de korte, de middellange en langere termijn. IHP’s die aan schoolbesturen meer zekerheid zouden moeten geven op welk moment zij gebouwen kunnen vernieuwen zodat kapitaalvernietiging kan worden voorkomen. Sommige gemeenten zijn in de wachtstand gegaan… ‘we wachten eerst de ontwikkelingen (lees: regels en extra geld) maar eens af’.

Positieve aanpak gemeenten en schoolbesturen

Veel gemeenten wilden dit echter niet afwachten en zij hebben hun verantwoordelijkheid (zorgplicht) opgepakt. In nauwe samenwerking met de schoolbesturen hebben zij hun nek uitgestoken om te komen tot de ontwikkeling van vernieuwende en duurzame Integrale Huisvestingsplannen.
Gemeenten zoals onder andere Gouda, Woerden, Arnhem, Haarlemmermeer, Ede, Gooise Meren, Krimpenerwaard, Druten en Lingewaard (om er maar enkele te noemen) hebben het initiatief genomen en hebben in nauwe samenwerking met het onderwijsveld maatwerkplannen ontwikkeld voor hun gemeenten om te komen tot duurzame, functionele, toekomstgerichte en gezonde leeromgevingen voor leerlingen en onderwijspersoneel.
In onder andere Nijmegen, Breda en Amersfoort is in de afgelopen jaren op basis van onderliggende huisvestingsplannen de zorgplicht voor onderwijshuisvesting doorgedecentraliseerd aan de schoolbesturen of via de daartoe in het leven geroepen coöperaties. Dat alles op basis van een sobere en krappe bekostiging. Ook zij ervaren de gevolgen van verzwaring van de wettelijke eisen en de extreme kostenstijgingen aan den lijve. Ook hier dreigen projecten te worden doorgeschoven naar de verre toekomst omdat de vergoedingen niet toereikend zijn om aan de grote vraag te kunnen voldoen.

Rode draad in al deze IHP’s is de constatering dat een enorme opgave voor verduurzaming en vernieuwing (levensduurverlenging en nieuwbouw) op tafel ligt. Een opgave ook waaruit een enorme investeringsvraag blijkt voor de onderwijshuisvesting voor de komende 10 tot 15 jaar.

Recente headlines onderwijshuisvesting

In de loop van 2018 zijn er diverse ontwikkelingen die een rol spelen bij de enorme opgave die er ligt.

Mismatch raming en kostprijs:
VNG gooit schoolbudget met
40% omhoog. 

‘VNG verhoogt normbedragen onderwijshuisvesting met 40%’.

‘BENG (bijna energieneutrale gebouwen) vanaf 2020 ook voor schoolgebouwen’.

Helft schoolgebouwen veel te oud: ‘we moeten in hoog tempo vervangen’ en ‘nieuwbouw afhankelijk van politieke wind’.

Advies PO-raad, VO-raad en VNG: levensduurverlenging van schoolgebouwen wordt een voorziening (zorgplicht gemeente) in de huisvesting.

Zo kan in een notendop de stand van zaken van de onderwijshuisvesting in het primair, speciaal en voortgezet onderwijs in Nederland worden samengevat. 

  • Normbudgetten schoolgebouwen moeten met 40% omhoog.
  • Bijna energieneutraal komt eraan (toetsing met ingang van 1 januari 2020) met een extra kostenstijging van circa 15%.
  • De vervangingsvraag voor levensduurverlenging en nieuwbouw van schoolgebouwen stijgt als gevolg van de hoge gemiddelde leeftijd van schoolgebouwen in Nederland de komende 10 jaar met 300% ofwel: van circa 100 bouwvergunningen/projecten per jaar (tot 2015) naar 300 bouwvergunningen anno 2018.

Tja….en dan is de logische vraag: wie gaat dat betalen?

De duurzame IHP’s bevestigen steeds weer het enorme volume van de (ver)nieuwbouwvraag en de daaraan gekoppelde enorme investeringsvraag die er op gemeenten afkomt.

Het is juist daarom extra pijnlijk dat het kabinet in 2015 de zogenaamde Buma-maatregel heeft laten ingaan waardoor ruim € 300 miljoen per jaar uit de vergoeding voor onderwijshuisvesting in het gemeentefonds werd onttrokken. Het totale budget onderwijshuisvesting ging daarmee van ruim € 1,548 miljard (2014) naar circa € 1,223 miljard (2017) per jaar.

Deze impulsieve en weinig doordachte Buma-korting werd gebruikt om een deel van het onderwijsakkoord te kunnen dekken. De zogenaamde Buma-korting in combinatie met een ‘herstructurering’ gemeentefonds resulteerde in een korting van structureel circa € 315 miljoen per jaar. Dat staat gelijk (rente en aflossing) aan het onttrekken van een investeringscapaciteit voor de onderwijshuisvesting van ruim € 7,5 miljard!
En juist die noodzakelijke investeringscapaciteit ontbreekt nu de grote vervangingsvraag is begonnen.

Sinds 1997 is de verantwoordelijkheid voor de onderwijshuisvesting door het Rijk overgedragen aan de gemeenten. Sinds 2000 heeft het Rijk stapsgewijs de wettelijke eisen via het Bouwbesluit voor onderwijsgebouwen substantieel opgeschroefd (Frisse Scholen, brandweereisen, milieueisen, isolatiewaarden etc.) zonder de financiële gevolgen hiervan te vertalen in de vergoeding aan de gemeenten. Uit het oog, uit het hart? Of…is onderwijshuisvesting toch een minder sexy agendapunt?

Veel gemeenten en schoolbesturen hebben hun nek uitgestoken en hebben hun verantwoordelijkheid genomen door de ontwikkeling van IHP’s. Nu is de politiek aan zet….

Wat is er minimaal nodig om te voorkomen dat het onderwijshuisvestingssysteem vastloopt en de gemiddelde leeftijd (en verpaupering) van schoolgebouwen in Nederland verder toeneemt?

  1. De Buma-maatregel moet zo spoedig mogelijk worden teruggedraaid en de extra vergoeding moet bij voorkeur worden geoormerkt voor onderwijshuisvesting.
  2. Het Rijk moet sneller duidelijkheid verschaffen over de financiering van de gevolgen van de Europese regelgeving ten aanzien van BENG (bijna energieneutrale gebouwen).


Zoals in de aanhef al gezegd: Onderwijshuisvesting is blijkbaar geen sexy onderwerp in de politiek.

Tweede Kamer, mooie woorden zijn niet meer genoeg. Neem nu uw verantwoordelijkheid!

  • Neem in de overwegingen mee dat de proactieve houding van vele gemeenten en schoolbesturen om te komen tot een verantwoord huisvestingsbeleid (via IHP’s of doordecentralisatie) uw steun verdient.
  • Overweeg dat ruim 80% van de leerlingen en leerkrachten leren en werken in ongezonde en bedompte schoolgebouwen.
  • Dat in veel oudere gebouwen (nauwelijks geïsoleerd) wordt gestookt voor de vogeltjes (label F-G-H).
  • Dat veel traditionele schoolgebouwen (gangenscholen) het vernieuwende onderwijs (waar de Tweede Kamer om vraagt..!) zwaar onvoldoende faciliteren.
  • Dat door de realisatie van duurzame en toekomstbestendige schoolgebouwen ook de huidige exploitatietekorten van de oude gebouwen kunnen worden teruggedrongen (twee vliegen in één klap).
  • Dat versnelde verduurzaming van schoolgebouwen een voorbeeldfunctie is voor alle ouders en grootouders waarvan het Rijk dit in het kader van de energietransitie medewerking van alle burgers gaat vragen.
  • Dat het voor alle leerlingen in het PO, SO en VO een signaal geeft en bewustwording creëert.

PO-raad, VO-raad en VNG hebben onlangs een voorstel gedaan om de regelgeving ten aanzien van onderwijshuisvesting te upgraden. Een eerste stap tot de noodzakelijke vernieuwing.

Maar dan nog de tweede stap….zonder een reddingsboei van de politiek dreigt het systeem vast te lopen.

Hans Heijltjes

Heeft u een vraag over dit onderwerp?

Neem dan contact op met Hans Heijltjes, telefoon (073) 6 409 409

Deel deze pagina via