17 november 2026

Nederland staat voor een forse opgave in de onderwijshuisvesting. De komende jaren moeten honderden schoolgebouwen worden gerenoveerd, vernieuwd of vervangen. 

Gemeenten en schoolbesturen hebben te maken met beperkte capaciteit, stijgende bouwkosten en een complexe markt. Tegelijkertijd nemen de eisen aan kwaliteit, flexibiliteit en energie- en materiaalgebruik toe. Hoe kunnen we binnen die omstandigheden het tempo verhogen?

Programmatisch werken krijgt daarbij steeds meer aandacht. Initiatieven zoals het Innovatiepartnerschap Schoolgebouwen (IPS) en andere vormen van gebundeld aanbesteden proberen schaalvoordelen te benutten door projecten gezamenlijk in de markt te zetten. Wanneer projecten voldoende overeenkomsten vertonen biedt dat kansen. Kennis, capaciteit en investeringen kunnen efficiënter worden ingezet.

Toch vraagt de discussie over versnelling om nuance. De vraag is niet welke aanbestedingsvorm in algemene zin het beste is, maar welke aanpak past bij het schoolgebouw, de gebruikers en de omstandigheden. Volgens HEVO begint versnelling daarom aan de voorkant van projecten: met voortvarende besluitvorming, professioneel opdrachtgeverschap, programmatisch werken en een marktbenadering die past bij de opgave.

De opgave vraagt om tempo én kwaliteit

Vrijwel iedereen is het erover eens dat het tempo omhoog moet. Om de veroudering van de schoolgebouwen­voorraad bij te houden, moet het aantal vernieuwde of gerenoveerde scholen de komende jaren aanzienlijk toenemen. De Wet planmatige aanpak onderwijshuisvesting onderstreept bovendien het belang van een structurele en langjarige programmering van investeringen.

Maar versnellen betekent meer dan simpelweg meer projecten realiseren. Ook kwaliteit, betaalbaarheid, duurzaamheid en maatschappelijke waarde moeten geborgd blijven. Dat vraagt om slimme keuzes in de manier waarop projecten worden georganiseerd en aangestuurd.

Programmatisch werken begint niet in de markt

Programmatisch werken wordt vaak geassocieerd met grote aanbestedingen, vaste samenwerkingsverbanden en langdurige contracten. Dat zijn zichtbare instrumenten, maar ze vormen niet de kern van een programmatische aanpak. Die begint aan de zijde van de opdrachtgever, bij de gemeente en het schoolbestuur.

Veel tijd kan worden gewonnen door kennis systematisch vast te leggen, processen te standaardiseren en ervaringen uit eerdere projecten actief te benutten. Denk aan het hergebruik van Programma’s van Eisen, contractdocumenten, kwaliteitskaders, besluitvormingsprocessen en evaluaties. Zo hoeft niet bij ieder project opnieuw het wiel te worden uitgevonden.

Het voordeel zit dan niet in het gezamenlijk aanbesteden of de inzet van dezelfde marktpartijen, maar vooral in het slimmer organiseren van projecten. Gemeenten en schoolbesturen bouwen kennis op en kunnen die steeds opnieuw toepassen. Tegelijkertijd blijft er ruimte om per project de best passende marktbenadering te kiezen.

Niet iedere school vraagt om dezelfde aanpak

Onderwijshuisvestingsprojecten verschillen sterk van elkaar. Een binnenstedelijke renovatie kent andere uitdagingen dan nieuwbouw op een ruime locatie. Een integraal kindcentrum vraagt om andere afwegingen dan een school voor voortgezet onderwijs. Ook de onderwijsvisie, gebruikerswensen, monumentale waarden, ambities voor energie- en materiaalgebruik en projectrisico’s lopen uiteen.

Daarom ligt het niet voor de hand om vooraf één voorkeursmodel voor alle projecten te kiezen. Een traditionele aanbesteding kan in de ene situatie goed werken, terwijl elders een bouwteam, een Design & Build-constructie of Risicodragend Projectmanagement meerwaarde biedt.

Een aanpak is pas sterk als deze aansluit bij de doelstellingen en kenmerken van het project. De kenmerken van de opgave vormen voor HEVO altijd het vertrekpunt.

Een gezonde markt vraagt om keuzevrijheid

Grote, gebundelde opdrachten kunnen aantrekkelijk zijn voor partijen die langdurig willen samenwerken en over voldoende capaciteit beschikken. Tegelijkertijd kunnen ze de toegang voor kleinere, gespecialiseerde of regionale ondernemingen beperken.

Dat is niet alleen een concurrentievraagstuk. Een brede en toegankelijke markt biedt meer keuzemogelijkheden en stimuleert innovatie. Een regionale of lokale partij kan bovendien beter bij een specifieke projectopgave passen dan een grote marktcombinatie. De Aanbestedingswet vraagt daarom om een zorgvuldige en proportionele afweging van de omvang van opdrachten.

Bundeling kan waardevol zijn, maar is geen doel op zichzelf. De schaal van een aanbesteding moet voortkomen uit een bewuste afweging tussen de kenmerken van het project, efficiëntie, en marktwerking: niet groter dan nodig en niet kleiner dan wenselijk.

Onafhankelijk opdrachtgeverschap als fundament

Schoolgebouwen gaan vaak tientallen jaren mee. Keuzes die nu worden gemaakt, hebben langdurige gevolgen voor het onderwijs, het dagelijks gebruik, het onderhoud en de exploitatielasten. Daarom moeten de belangen van het schoolbestuur, de gemeente en vooral de mensen die het gebouw gebruiken centraal blijven staan.

HEVO werkt vanuit een onafhankelijke positie en is niet verbonden aan specifieke bouwsystemen, leveranciers, aannemers of vaste consortia. Daardoor kunnen we per project onderzoeken welke aanpak, expertise en partijen het best passen. Zo blijft de opgave leidend en niet een vooraf gekozen samenwerkingsmodel.

Dat betekent niet dat samenwerking minder belangrijk is. Goede schoolgebouwen ontstaan vrijwel altijd door intensieve samenwerking tussen gemeenten, schoolbesturen, gebruikers, ontwerpers, adviseurs en uitvoerende partijen. Onze onafhankelijke positie biedt ruimte om die samenwerking voor ieder project passend te organiseren.

Van ambities naar een maakbare marktvraag

Professioneel opdrachtgeverschap stopt niet bij het formuleren van ambities. Met gestandaardiseerde methodieken zoals HEVO MijnSchool en SMART Engineering worden de onderwijsvisie, gebruikerswensen, functionele eisen, kwaliteitsambities, financiële kaders en technische uitgangspunten stap voor stap vertaald naar een integraal en uitvoerbaar plan.

Daardoor wordt al vroeg duidelijk wat er gebouwd moet worden, welke prestaties worden gevraagd en welke risico’s bewust bij de opdrachtgever of bij de markt worden ondergebracht. Deze aanpak draagt bij aan heldere aanbestedingsdocumenten en een marktvraag die voor ontwerpende en uitvoerende partijen begrijpelijk en beheersbaar is.

Marktpartijen hoeven minder aannames te doen, risico’s zijn duidelijker en de uitvoerbaarheid wordt vooraf getoetst. Dat resulteert in betere inschrijvingen, meer prijszekerheid en een grotere kans op realisatie binnen planning en budget.

Een goede voorbereiding maakt het bovendien mogelijk om de kracht van de markt gericht te benutten. Door projecten niet onnodig groot of ingewikkeld te maken, kunnen ook regionale en lokale aannemers deelnemen. Dat draagt bij aan concurrentie, marktwerking en een goede aansluiting op de beschikbare capaciteit.

De grootste versnelling zit vóór de aanbesteding

De discussie over versnelling richt zich vaak op de fase waarin projecten worden ontworpen, aanbesteed en gerealiseerd. Juist vóór de aanbesteding kan echter veel tijd worden gewonnen.

Heldere besluitvorming, tijdige programmering, scherp risicomanagement en duidelijke ambities bepalen in belangrijke mate hoe soepel een project later verloopt. Hetzelfde geldt voor het actief benutten van kennis en ervaringen uit eerdere projecten.
De centrale vraag is daarom niet: hoe kunnen we zoveel mogelijk bundelen in aanpak en aanbesteding? De vraag is: welke aanpak helpt om in deze situatie een goed en uitvoerbaar schoolgebouw te realiseren?

Conclusie

De Nederlandse onderwijshuisvestingsopgave vraagt om meer tempo. Programmatisch werken en bundeling kunnen daaraan bijdragen, maar zijn geen doel op zichzelf. Structurele versnelling ontstaat vooral door projecten goed te programmeren, kennis te hergebruiken en ambities vroeg te vertalen naar een heldere, maakbare en betaalbare marktvraag. De opgave bepaalt welke aanpak daarbij het best past.

Ook interessant

Meer weten?

Neem dan contact op met:

Bel me terug