Speciaal onderwijs is geen rem op inclusie, maar een voorwaarde om inclusie verantwoord vorm te geven

2 juni 2026

Inclusief onderwijs vraagt om realisme

Inclusief onderwijs is een waardevol uitgangspunt. Ieder kind verdient een plek waar het zich kan ontwikkelen, mee kan doen en zich gezien voelt. Tegelijkertijd vraagt inclusie om realisme. Niet iedere leerling is gebaat bij dezelfde onderwijs­omgeving. Voor een deel van de leerlingen is onderwijs op een reguliere school niet passend, niet voldoende ondersteunend of niet veilig genoeg.

Die spanning komt duidelijk naar voren in recent onderzoek van AOb, CNV Onderwijs en FvOv onder ruim 9.100 onderwijsprofessionals. Daaruit blijkt dat veel medewerkers in het primair, voortgezet en speciaal onderwijs het ideaal van inclusief onderwijs onderschrijven, maar grote zorgen hebben over de haalbaarheid. Belangrijke randvoorwaarden zoals voldoende personeel, kleinere klassen, passende ondersteuning en geschikte huisvesting zijn volgens hen nog onvoldoende op orde.

De overheid streeft naar inclusiever onderwijs in 2035, maar de praktijk laat zien dat die ontwikkeling weerbarstig is. De vraag is daarom niet of regulier en speciaal onderwijs dichter bij elkaar moeten komen, maar hoe dat op een verantwoorde manier gebeurt.

Groei speciaal onderwijs laat andere werkelijkheid zien

Sinds de invoering van passend onderwijs werd verwacht dat het aantal leerlingen in het speciaal onderwijs zou afnemen. Uit de praktijk blijkt echter een ander beeld. HEVO monitort al jaren de ontwikkeling van leerlingenaantallen binnen het (voortgezet) speciaal onderwijs en constateert dat vooral binnen clusters 3 en 4 sprake is van een duidelijke groei.

Binnen het SO-cluster 3/4 is het aantal leerlingen sinds de invoering van passend onderwijs zelfs met 18,5% toegenomen. Dat terwijl het totale aantal leerlingen in het reguliere primair onderwijs in dezelfde periode juist met ruim 7% daalde. Ook binnen het VSO is sinds enkele jaren opnieuw sprake van groei.

Deze ontwikkeling laat zien dat specialistische ondersteuning voor een groeiende groep leerlingen noodzakelijk blijft. Voor veel leerlingen biedt het speciaal onderwijs voorzieningen, structuur en expertise die in een reguliere setting niet altijd voldoende beschikbaar zijn.

De kracht van speciaal onderwijs

Speciaal onderwijs biedt meer dan extra begeleiding alleen. Het gaat om een onderwijsomgeving waarin veiligheid, voorspelbaarheid en specialistische ondersteuning centraal staan. Kleine groepen, gespecialiseerde professionals, intensieve samenwerking met zorgpartners en een pedagogisch klimaat gericht op vertrouwen vormen daarin belangrijke pijlers.

Voor veel leerlingen met een ondersteuningsbehoefte zijn deze voorwaarden essentieel om tot leren en ontwikkeling te komen. Zeker voor leerlingen met complexe zorg- en/of ondersteuningsvragen, gedragsproblematiek of een hoge prikkelgevoeligheid kan een gespecialiseerde omgeving noodzakelijk zijn.

Daarom hoeft de beweging richting inclusiever onderwijs niet te betekenen dat speciaal onderwijs verdwijnt. Juist de kennis en ervaring uit het speciaal onderwijs kunnen reguliere scholen versterken.

Inclusieve leeromgevingen vragen om passende huisvesting

Inclusief onderwijs is niet alleen een pedagogische of organisatorische opgave, maar nadrukkelijk ook een huisvestingsvraagstuk. Een inclusieve leeromgeving vraagt om meer dan fysieke toegankelijkheid alleen. Schoolgebouwen moeten ruimte bieden aan uiteenlopende ondersteunings­behoeften en tegelijkertijd veiligheid, rust en ontmoeting faciliteren.

Belangrijke aspecten daarbij zijn flexibiliteit, goede akoestiek, overzichtelijke routing, prikkelarme ruimten en mogelijkheden voor individuele begeleiding. Daarnaast moeten gebouwen samenwerking tussen onderwijs, zorg en ondersteuning mogelijk maken.

Ook welzijn speelt hierin een belangrijke rol. Leerlingen moeten zich veilig, welkom en geborgen voelen. Rustige prikkelarme plekken, informele ontmoetingsruimten en een gezond binnenklimaat dragen daaraan bij. Tegelijkertijd vraagt toekomstbestendige onderwijshuisvesting om duurzaamheid, flexibiliteit en ruimte voor technologische ondersteuning.

Niet ieder bestaand schoolgebouw is hiervoor geschikt. Voor gemeenten, schoolbesturen en samenwerkingsverbanden betekent dit dat inclusief onderwijs nadrukkelijk moet worden meegenomen in Integrale Huisvestingsplannen (IHP's) en strategische keuzes rondom nieuwbouw en renovatie.

Samenwerking vraagt om ruimte en flexibiliteit

Steeds vaker ontstaan samenwerkingsvormen waarin regulier onderwijs, speciaal onderwijs en zorgpartners gezamenlijk optrekken. Denk aan gedeelde voorzieningen, expertisecentra, onderwijs-zorgarrangementen of schoolgebouwen waarin verschillende onderwijssoorten dicht bij elkaar georganiseerd zijn.

Die ontwikkeling biedt kansen, maar brengt ook uitdagingen met zich mee. Zo sluiten bestaande wet- en regelgeving en bekostigingssystematieken niet altijd goed aan op geïntegreerde voorzieningen. Daarnaast vraagt inclusie om een cultuurverandering binnen organisaties en om intensieve samenwerking tussen onderwijsprofessionals en een diversiteit aan (zorg)disciplines.

Volgens HEVO vraagt dit om een brede en open aanpak waarin identiteit, visie, beheer en exploitatie bespreekbaar zijn. Vanuit expertise in zowel onderwijshuisvesting als bouwprocessen ondersteunt HEVO scholen, gemeenten en samenwerkingspartners als adviseur, bemiddelaar en bruggenbouwer.

Richting 2035: verbinden in plaats van afbouwen

De opgave richting 2035 ligt niet in het afbouwen van speciaal onderwijs, maar in het beter verbinden van onderwijssoorten. Inclusie betekent niet dat ieder kind exact hetzelfde onderwijs moet volgen, maar dat ieder kind thuisnabij een passende plek krijgt om zijn of haar eigen ontwikkeling door te maken.

De praktijk laat zien dat specialistische voorzieningen voorlopig onmisbaar blijven. Juist daarom is het belangrijk om te investeren in kwalitatief goede en flexibele onderwijsvoorzieningen die aansluiten bij de behoeften van leerlingen en professionals.

Behoud van speciaal onderwijs is daarmee geen rem op inclusie, maar een voorwaarde om inclusie verantwoord vorm te geven.

Radio-opname

Beluister hier de radio-opname waarin Wouter Houët vragen van Omroep Wetering beantwoordt over inclusief onderwijs en de rol van speciaal onderwijs.

Laten we kijken naar de mogelijkheden

Benieuwd wat inclusief onderwijs en de ontwikkeling van het speciaal onderwijs betekenen voor uw organisatie, huisvestingsopgave of projecten? Neem contact op met HEVO. Samen verkennen we welke oplossingen passen bij uw visie, doelgroep en gebouwopgave.

Ook interessant

---